Yaşam

İşletim Sistemleri Hakkında Kapsamlı Bilgi

İşletim sistemleri

İşletim sistemi, bilgisayar donanımının doğrudan denetimi ve yönetiminden, temel sistem işlemlerinden ve uygulama yazılımlarını çalıştırmaktan sorumlu olan sistem yazılımıdır.

İşletim sistemi, bütün diğer yazılımların belleğe, girdi/çıktı aygıtlarına ve kütük sistemine erişimini sağlar. Birden çok yazılım aynı anda çalışıyorsa, işletim sistemi her yazılıma yeterli sistem kaynağını ayırmaktan ve birbirleri ile çakışmamalarını sağlamaktan da sorumludur.

2005 yılı itibari ile, en yaygın olarak kullanılan işletim sistemleri iki ana grupta toplanabilir: Microsoft Windows grubu ve UNIX benzeri işletim sistemlerini içeren grup (bu grup içinde pek çok Unix versiyonu, Linux ve Mac OS sayılabilir).

UNIX, akademik çevrelerde ve sunucu olarak kullanılmaktayken, Windows ise evde ve ofislerde masaüstünde tercih edilmektedir. Masaüstü bilgisayarlarında Windows, diğer işletim sistemlerinden çok daha yaygın olarak kullanılmaktadır ve çeşitli araştırmalar Windows’un masaüstünde pazar payının %90 ile %98 arasında olduğunu göstermektedir. Linux sunucularda yaygın olarak kullanılmaktayken, evlere ve ofis masaüstlerine de yavaş yavaş girmektedir. UNIX’in ana kısımlarından yararlanan Mac OS ve onun öncülleri ise daha çok masaüstü yayıncılıkta kullanılmaktadır.

Anabilgisayarlar ve gömülü sistemler ise çoğu Windows ve UNIX’le doğrudan bağlantısı olmayan pek çok değişik işletim sistemi

Türleri ve terminoloji

Bir işletim sistemi, kavramsal olarak, üç grupta toplanabilecek bileşenlerden oluşur: kullanıcı arayüzü (bu bir grafik kullanıcı arayüzü ve/ya da komut satırı yorumlayıcısı [“kabuk” da denir] olabilir), alt düzey sistem işlevleri, ve bir çekirdek. Çekirdek, işletim sisteminin kalbidir. Adından da anlaşılabileceği gibi, “kabuk”, çekirdeğin çevresini sararken, donanımla iletişim kurmak da çekirdeğin işidir.

Donanım – Çekirdek – Kabuk – Uygulamalar
Kimi işletim sistemlerinde kabuk ve çekirdek tümüyle ayrı bileşenlerken, kimilerinde bu ayrım yalnızca kavramsaldır.

Çekirdek tasarımları, yekpare (monolithic) çekirdekler, mikro-çekirdekler ve ekzo-çekirdekler olarak üç ana gruba ayrılabilir. UNIX ve Windows gibi geleneksel ticari sistemler ve Linux gibi daha yeni yaklaşımlar monolitik çekirdek kullanırken, QNX, BeOS, Windows NT gibi yeni sistemlerin çoğu mikroçekirdek yaklaşımını kullanır. Araştırma amacıyla geliştirilen işletim sistemlerinin çoğu da mikro-çekirdek kullanırlar. Ekzo-çekirdekler ise henüz araştırma aşamasındadır

UNIX

UNIX, 1969 yılında, Ken Thompson ve Dennis Ritchie tarafından Bell Laboratuvarları’nda geliştirilmiş, çok kullanıcılı, çok görevli yapıyı destekleyen bir bilgisayar işletim sistemidir.
UNIX türevi işletim sistemleri çok işlemcili çok pahalı makinalardan, tek işlemcili basit ve çok ucuz ev bilgisayarlarına kadar pek çok cihaz üzerinde çalışabilen esnek ve sağlamlığı çok değişik koşullarda test edilmiş sistemlerdir. Fakat özellikle kararlı yapısı ve çok kullanıcılı-çok görevli yapısıyla çok işlemcili sunucularda adeta standart haline gelmiştir.
Linus Torvalds tarafından temelleri atılan Linux, UNIX olmayıp bir UNIX türevidir. UNIX’ten ilham alan, bir grup bağımsız yazılımcı tarafından geliştirilen bir işletim sistemi çekirdeğidir.

Tarihi

Kökleri 1965 yılında MIT, AT&T Bell Labs ve GE’nin birlikte geliştirdikleri MULTICS (Multiplexed Operating and Computing System) projesiyle atılmıştır. MULTICS projesinin hedefi çoklu kullanıcının bilgisayar erişimine izin vererek eşzamanlı veri paylaşımını gerçekleştirebilmekti.

1969 yılında proje karmaşık bir hal almaya başlamış ve AT&T Bell Labs projeden çekilmiştir. Ancak aynı yıl içinde, Bell’de araştırmacı olarak çalışan Ken Thompson’ın MULTICS programını simüle eden bir dosya sistemini kodlamasıyla Unix’in ilk sürümü UNICS (Uniplexed Operating and Computing) ismiyle çıkmıştır. İlk sürümü assembler ile yazılmış olup, sadece yazıldığı tür makinada çalışabilen bir versiyondu.

1973 yilinda Thompson, C derleyicisinin atası Dennis Ritchie ile birlikte çekirdeği C ile tekrar kodlayarak Unix’in 5. sürümünü oluşturdu. Böylece Unix, taşınabilir özelliği olan C dili sayesinde, çeşitli hedef donanımlara uygun olarak tekrar derlenebilen kodlardan oluşan taşınabilir bir işletim sistemine dönüşmüş oldu.

1978 yılı Unix için çok önemli bir yıl olarak geçti. Unix İşletim Sistemi 7. sürümüyle birlikte gelişimini artık iki farklı çizgide gerçekteştirecekti: BSD(Berkeley Software Distribution) ve System V.

BSD
Berkeley Universitesinde Thompson ve öğrenci Bill Joy ile Chuck Haley Unix’in Berkeley sürümünü kodladı. Bu sürüm, kaynak kod üzerinde çalışan diğer öğrencilere de dağıtıldı. Berkeley öğrencileri, orijinal Unix kaynak kodunun %90’nını değiştirdiler. Araştırmacılar da vi ve C shell gibi metin düzenleme programlarını ekleyerek sistemi daha da geliştirdiler. Sanal bellek (virtual memory), Sendmail, TCP/IP desteği gibi özellikler BSD sürümünden gelmiştir. Daha sonraları

Linux,
NextStep,
(NeXT),
Sun OS 4.x, ve
ULTRIX (DEC)
gibi işletim sistemleri BSD üzerinden türemiştir.

System V
Bell, Unix’in ticari olarak varlığını sürdürebilir bir ürün olacağını düşündü ve ürünü lisansladı. System V işletim sistemi, konsorsiyum tarafından ortak bir standartta geliştirildi ve yeni özellikleriyle daha güçlü, güvenilir ve güvenli bir sistem oldu. Birkaç yıl System V ticari olarak en çok desteklenen ürün oldu. Tüm System V ürünleri, Bell’de gerçekleştirilen çalışmalar üzerine kurulmuştur ve lisans hakkı Unix System Laboratories’e aittir. Bunlara örnek olarak

AIX (IBM),
Digital Unix (DEC),
HP-UX (HP),
IRIX (SGI),
SCO UNIXware ve
Sun OS 5.x/Solaris (SUN)
verilebilir.

Günümüzde BSD ve System V’in birçok komut ve özellikleri birbirine benzemektedir. Unix’in çoğu sürümünde her iki yaklaşımdan da faydalanılmıştır. Örnek olarak ps ve printing komutlarında sadece sözdizim farklılıkları vardır.

UNIX markası AT&T Bell Labs tarafından Novell’e satılmıştır. 1994’te UNIX tanımı ve markası günümüzdeki sahibi The Open Group’a devredilmiştir.

UNIX Tarihindeki Önemli İsimler

UNIX Standartları

POSIX Standartı
POSIX (Portable Operating Standard)sistemin taşınabilirliğinin ölçüsüdür. System V üzerinde yazılmış bir program BSD üzerinde çalışabiliyorsa taşınabilirlik özelliğine sahiptir. IEEE POSIX standartları için birdizi standartlar komiteleri oluşturdu. POSIX.1 komitesi Unix için program yazmada kullanılan C kütüphanesi arayüzünü standartlaştırırken; POSIX.2 komitesi genel kullanıcının erişimine açık komutların standartlarını belirledi.

OSF Standartı
Open Software Foundation tarafından geliştirilen standart.

X/Open Standartı
Çeşitli bilgisayar üreticilerin, yazılım tedarikçilerinin ve müşterilerden oluşan Avrupadaki konsorsiyum tarafından kurulan bu standart COSE (Common Open System Environment) gibi spesifikasyonları da içeren farklı Unix standartlarını biraraya getirdi.

UNIX Türevleri

Günümüzde kullanılmakta olan UNIX markasını kullanabilen işletim sistemlerinden başlıcaları şunlardır :

Linux
FreeBSD, OpenBSD, NetBSD
Minix
Sun Solaris
IBM AIX
HP-UX
SGI IRIX
SCO Unixware
Digital UNIX
Xenix

Microsoft Windows

Microsoft Windows, (Türkçe: pencereler) kullanıcıya grafik arabirimler ve görsel iletilerle yaklaşarak, yazılımları çalıştırmak, komut vermek gibi klavyeden yazma zorunluluğunu ortadan kaldıran, Microsoft şirketinin geliştirdiği dünyada en çok kullanılan bir işletim sistemi ailesidir. İlk Windows 1981 yılında satışa sunulmuştur.

Microsoft’un ilk işletim sistemi olan MS-DOS’tan farklı olarak Windows’ta aynı anda çok sayıda yazılımla çalışmak mümkündür.

Windows, masaüstü pazarında en yaygın kullanılan işletim sistemidir. 2002 yılında, Windows dünya çapında masaüstü piyasasında yaklaşık %97.46’lık bir pay sahibiydi, [1] 2006 Nisan ayı istatistiklerinde bu oranın %89, 2007 Aralık ayında ise %87.8 seviyesinde olduğunu gösteriyor. Ayrıca 2007 Aralık ayındaki payın %6.5’i Windows Vista işletim sistemidir. [2] Bu alanda en ciddi rakibi şu anda Mac OS’tur.

Microsoft Windows ailesinin son üyesi 22 Ekim 2009’da piyasaya çıkan Windows 7’dir. Windows Vista’dan sonra Microsoft, Windows 7 ile tekrar başarı yakalamıştır.

Microsoft Windows işletim sistemleri ailesi, daha eski IBM PC için olan MS-DOS ortamının üzerine bir grafik katmanı olarak başlamıştır. Modern sürümleri daha yeni olan Windows NT çekirdeği üzerine kuruludur. Windows 32-bit ve 64-bit Intel ve AMD işlemciler üzerinde çalışır; daha eski sürümleri DEC Alpha, MIPS R4000, ve PowerPC mimarilerinde de çalışmaktaydı (SPARC mimarisinde de çalışması için çalışmalar vardı).

Intel Itanium işlemciler tarafından kullanılan IA-64, ve daha sonra AMD64 (x86-64 olarak da biliniyor, Microsoft tarafından x64 olarak isimlendiriliyor, ve Intel tarafından adı EM64T olarak ruhsatlanarak kullanılıyor) mimarilerinin çıkmasıyla, Microsoft güncel işletim sistemlerinin bunları destekleyen sürümlerini sundu. Modern 64-bit Windows ailesi Windows XP 64-bit Edition for IA-64 systems, Windows XP Professional x64 Edition for AMD64 systems, ve Windows Server 2003’den (hem IA-64, hem de AMD64 sürümlü) oluşur.

Windows’un taşınabilir cihazlar için geliştirilmiş sürümü Windows CE (Pocket PC, Windows Mobile) ailesi olarak anılır, gerçek 32-bit bir işletim sistemidir; ARM, StrongARM, Intel XScale ve MIPS işlemcilerinde çalışır.

Windows NT, XP ve CE’nin gömülü çalışan sürümleri de mevcuttur.

Tarih

1983 İlk beta sürümlük Windows satışa sunuldu.
1985 İlk Windows satışa sunuldu.
1985 İlk 4-bit Windows satışa sunuldu.
1990 İlk 16-bit Windows satışa sunuldu.
1993 Microsoft’un ABD sitesi açıldı
1993 İlk Windows NT satışa sunuldu.
1993 İlk 32-bit Windows satışa sunuldu.
1994 İlk Çince Windows sürümü Windows 3.2 satışa sunuldu.
1995 Microsoft’un Türkiye sitesi açıldı.
1995 İlk Windows 9x satışa sunuldu.
1996 İlk kez Microsoft Windows Türkiye’de satışa sunuldu.
1998 İlk taşınabilir Windows sürümü Windows CE satışa sunuldu.
1999 İlk 8-bit Windows satışa sunuldu.
2000 İlk iş interneti olan işletim sistemi Windows 2000 satışa sunuldu.
2000 İlk internet oyunu, sistem geri alma gibi yazılımlar bulunan işletim sistemi Windows Me satışa sunuldu.
2001 İlk gelişmiş Windows olan Windows XP satışa sunuldu.
2002 PDA’l için geliştirilmiş ilk Windows satışa sunuldu.
2004 İlk 64-bit Windows satışa sunuldu.
2006 Windows Vista’nın beta sürümünü satışa sunuldu.
2007 İlk DVD kayıt,RSS ve Phishing süzgeçi gibi özellikleriyle tanınan Windows Vista satışa sunuldu.
2007 İlk ev sunucusu olan işletim sistemi Windows Home Server satışa sunuldu.
2008 En gelişmiş server sistemi sayılabilecek Windows Server 2008 satışa çıktı.
2009 Windows 7 işletim sistemi piyasaya sürüldü

Pencereleme sistemi

Bu pencereler bir bilgisayarın, yazılım ile kullanıcı tarafından kullanımını sağlayan arayüzlerdir. İlk kullanıcı ara yüzü 1970’li yıllarda Xerox PARC’da geliştirilen WIMP-Paradigma (Window, Icon, Menu, Pointing-device) tasarısıdır. Bu tasarı ilk olarak Microsoft Windows tarafından kullanılmıştır
Bu ara yüz Windows Explorer yazılımıdır.

Windows Sürümleri

6 Bit DOS Tabanlı

Windows 1.0 (20 Kasım 1985)
Windows 2.0 (Kasım 1987)
Windows 3.0 (22 Mayıs 1990)
Windows 3.1 (1. Mart 1992)

Windows 3.11 (Aralık 1993)
Windows 3.2 (1994) (sadece Çin’de)
Windows for Workgroups 3.1 (Ekim 1992, Kodadı „Sparta“)
Windows for Workgroups 3.11 (1993)

32 Bit (Windows 9x) DOS Tabanlı

Windows 95
Windows 95 (15 Ağustos 1995, Kodadı „Chicago“)
Windows 95a (Şubat 1996, Kodadı „Nashville“)
Windows 95b (Temmuz 1996)
Windows 95b (Mart 1996)
Windows 95c (Kasım 1997)
Windows 98
Windows 98 (30 Temmuz 1998, Kodadı „Memphis“)
Windows 98 SE (Mayıs 1999), SE Second Edition (İkinci sürüm)
Windows Me (Ağustos/Eylül 2000, Kodadı „Georgia“), Me (resmi olarak küçük „e“) Millennium Edition

NT (New Technology) Tabanlı

Microsoft Windows NT:
Microsoft Windows NT 3.1 (Temmuz 1993)
Microsoft Windows NT Workstation 3.1 (1993)
Microsoft Windows NT Advanced Server 3.1 (1993)
Microsoft Windows NT 3.5 (Eylül 1994, Kodadı „Daytona“)
Microsoft Windows NT Workstation 3.5 (1994)
Microsoft Windows NT Server 3.5 (1994)
Microsoft Windows NT 3.51 (Mayıs 1995)
Microsoft Windows NT Workstation 3.51 (1995)
Microsoft Windows NT Server 3.51 (1995)
Microsoft Windows NT 4.0 (29 Ağustos 1996, Kodadı „Shell Update Release“)
Microsoft Windows NT Workstation 4.0 (1996)
Microsoft Windows NT Server 4.0 (1996)
Microsoft Windows NT Server 4.0 Enterprise Edition (1997)
Microsoft Windows NT Server 4.0 Terminal Server Edition (1998)
Microsoft Windows 2000 (NT Version 5.0, Şubat 2000)
Microsoft Windows 2000 Professional
Microsoft Windows 2000 Server
Microsoft Windows 2000 Advanced Server
Microsoft Windows 2000 Datacenter Server
Microsoft Windows XP (NT Version 5.1, 25. Ekim 2001, Kodadı „Whistler“)
Microsoft Windows XP Starter Edition (2004)
Microsoft Windows XP Home Edition
Microsoft Windows XP Home Edition N (Windows Media Player önceden yüklü değil, 2005)
Microsoft Windows XP Professional
Microsoft Windows XP Professional x64 Edition (2005)
Microsoft Windows XP Professional N (Windows Media Player önceden yüklü değil, 2005)
Windows XP Media Center Edition
Windows XP Media Center Edition 2002, Kodadı „eHome“ (Sadece Amerika ve Çin’de)
Windows XP Media Center Edition 2003, Kodadı „Freestyle“
Windows XP Media Center Edition 2004, Kodadı „Harmony“ (Avrupa’daki ilk sürüm)
Windows XP Media Center Edition 2005, Kodadı „Symphony“
Windows XP Tablet PC Edition (2002)
Windows XP Tablet PC Edition 2004 (2004)
Microsoft Windows PE (Microsoft Windows Preinstallation Environment/XP-Kernel)
Microsoft Windows Fundamentals for Legacy PCs (WinFLP, Kodadı „Mönch“, „Eiger“, XP’nin Thin-Client-Sürümü, 2006)
Microsoft Windows XP Embedded (2001)
Microsoft Windows Embedded for Point of Service (2004)
Microsoft Windows Server 2003 (NT Version 5.2, 2003)
Microsoft Windows Server 2003 Standard Edition
Microsoft Windows Server 2003 x64 Standard Edition (2005)
Microsoft Windows Server 2003 Enterprise Edition
Microsoft Windows Server 2003 x64 Enterprise Edition (2005)
Microsoft Windows Server 2003 Datacenter Edition
Microsoft Windows Server 2003 x64 Datacenter Edition (2005)
Microsoft Windows Server 2003 Web Edition
Microsoft Windows Vista (NT Version 6.0, Kişisel bilgisayarlar için 30 Ocak 2007; Şirketler için 30 Kasım 2006, Kod adı „Longhorn“)
Microsoft Windows Vista Starter (Avrupa’da piyasaya sürülmedi)
Microsoft Windows Vista Home Basic
Microsoft Windows Vista Home Basic N
Microsoft Windows Vista Home Basic K (Sadece Kore için Media Player yüklü değil)
Microsoft Windows Vista Home Premium
Microsoft Windows Vista Business
Microsoft Windows Vista Business N
Microsoft Windows Vista Business K (Sadece Kore için Media Player yüklü değil)
Microsoft Windows Vista Enterprise
Microsoft Windows Vista Ultimate
Microsoft Windows Home Server
Microsoft Windows Server 2008, önceki adı Longhorn Server (Planlanan piyasaya çıkış tarihi 27 Şubat 2008)
Microsoft Windows 7, önceki adı „Vienna“, ilk adı „Blackcomb“ (Planlanan piyasaya çıkış tarihi 22 Ekim 2009)

Linux

GNU/Linux, Linux çekirdeği kullanan Unix benzeri işletim sistemlerini çağrıştıran genel kullanım şeklidir. Linux açık kaynak kod geliştirme modelinin ve özgür yazılımının en öne çıkan örneklerinden birisidir; tipik olarak tüm kaynak kodu tamamıyla kullanılabilir, ücretsizce değiştirilebilir ve herhangi biri tarafından yeniden dağıtılabilir.

GNU/Linux’un çoğunlukla sunucularda kullanıldığı bilinmesine karşın, gömülü sistemlerden, cep telefonlarından süper bilgisayarlara kadar birçok donanım türünde kullanılmaktadır; bunun yanında masaüstü ve dizüstü kullanımı olarak da gelişim göstermektedir.

GNU/Linux, Unix tabanlı, açık kaynak kodlu, özgür bir işletim sistemi yazılımı. Finlandiyalı bir bilgisayar mühendisliği öğrencisi olan Linus Torvalds tarafından 1991 yılında geliştirilmeye başlanmıştır. “Linux” ismi Linus Torvalds tarafından 1991 yılında başlatılan Linux çekirdeğinden (kernel) gelmektedir.

Tarihçe

Linux, Linus Torvalds’ın Helsinki Üniversitesi’nde bir öğrenci iken Intel’in yeni işlemcisi 80386’nın korumalı kip mimarisini denemek üzere geliştirmeye başladığı Unix (aslen Minix) tabanlı bir işletim sistemi çekirdeğidir. Bir başka deyişle Linux, GNU/Linux dağıtımlarının belkemiğini oluşturmaktadır. İnternette yaptığı duyuru sonucunda tüm dünyadan birçok yazılımcının da desteği ile hızla gelişmiş ve halen aynı destek ile gelişmekte olan açık kaynak kodlu, özgür bir yazılımdır.[1]

Hızlı bir sürecin sonunda Linus’un geliştirdiği çekirdek, GNU hareketinin bir meyvesi ve aynı zamanda taşıyıcısı haline gelmiştir. GNU için yazılmış özgür yazılımlar çok kısa süre içerisinde Linux çekirdeği ile uyumlu çalışabilecek hale getirilmiş ve ortaya güçlü, kararlı, esnek ve açık kaynak kodlu bir işletim sistemi çıkmıştır. GNU/Linux olarak anılması gereken işletim sistemi zaman içerisinde telaffuz kolaylıklarından ötürü Linux olarak anılmaya başlanmıştır. Açık kodlu bir yazılım olan GNU/Linux özgür gelişimi, yaratıcılığı ve bağımsız ilerlemeyi desteklemekte ve bilişim dünyasından destek görmektedir

GNU/Linux dağıtımları

Şu anda GNU yazılımlarını ve diğer özgür yazılımları bir araya getiren ve tüm bunları bir Linux çekirdeği ile beraber toplu, derlenmiş ve kurulumu çok kolay bir işletim sistemi olarak piyasaya süren irili ufaklı birçok çalışma mevcuttur. Ubuntu, Debian, SUSE, Pardus, Fedora, Gentoo, Archlinux, Mandriva, Turkix, Gelecek Linux, Armador OS 2006, Red Hat, Slackware bunlardan çok bilinen birkaçıdır. Her biri, normal bir bilgisayar kullanıcısının biraz dikkat ederek bilgisayarına kurabileceği ve neredeyse hiç yabancılık çekmeden kullanabileceği kadar rahat bir kurulum arayüzüne sahip bir şekilde dağıtılmaktadır. Bu dağıtımlar kendi sayfalarından indirilebilecek kurulum ISO’ları veya bilgisayar mühendislikleri yazılım arşivlerinden ya da sadece dağıtım işini üstlenmiş internet sitelerinden CD’ler şeklinde edinilebilmektedir. Ülkemizde Linux çalışmaları TÜBİTAK destekli Pardus, özel sektör destekli Gelecek Linux,MagmaLinux ve Armador OS 2006, öğrenci destekli Turkuaz, Turkix, Truva, Turanid Linux gibi projelerle ulusal bilişim pazarında kendine yer edinmektedir.

Kullanım Alanı

Açık kaynaklı olması çekirdek yapı üzerine uygulama geliştirmeyi kolaylaştırmaktadır. Bundan dolayı Linux farklı amaçlar dâhilinde kullanılır. Cep telefonlarında, Cep bilgisayarlarında, Dizüstü bilgisayarlarda, masaüstü bilgisayarlarda ve sunucularda kullanımı yaygındır. Her amaç için farklı bir Linux dağıtımı bulmak mümkündür. Ev kullanıcıları için SUSE, Ubuntu, Mandriva, Pardus gibi dağıtımlar yaygınken; sunucularda Fedora, CentOS, Debian daha yaygın olup ayrıca eğitim için Edubuntu gibi dağıtımlar da bulmak mümkündür

Destek Olan Kuruluşlar

Şu anda neredeyse tüm üniversite bilgi işlem merkezleri, bunların yanında Google, NASA,IBM, Yahoo, HP, Boeing, HSBC, CitiBank, Red Hat, Sony Ericsson, Nokia, Siemens, Samsung, Motorola, General Motors, Hyun, Oracle, EToys, Tübitak, Troll Tech., Novell gibi çok büyük kuruluşlar GNU/Linux kullanmakta ve bir şekilde özgür yazılımlara destek olmaktadırlar.

Tıkla Yorumla

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Popüler

To Top
Creampie